KU HANYA VUTOMI BYA KAHLE
TSHIKA KU DZAHA
Vutshunguri byo Siva Nikothini (NRT)
hi laha yi tirhaka ha kona ni leswaku hikwalaho ka yini u tirhisa nrt?
Mamiliyoni ya vanhu emisaveni hinkwayo va tirhisile nrt (vutshunguri byo siva nikothini) ku va pfuna ku tshika ku dzaha. Xa nkoka i ku tsundzuka leswaku loko u lava ku hlula tisigarete hi leswaku u hlonga ra nikotini ku nga ri tisigarete. Nikothini ya ku xanisa, kambe swilo swo biha swo tala swo dzaha swi huma eka tichefu to hambana ni minchumu yin?wana leyi kumekaka eka tisigarete: ?carbon-monoxide?, thari na ?carcinogens? ta khombo leti vangaka tikhensa, vuvabyi bya mbilu ni vuvabyi bya mahahu ni swiphiqo swin?wana swo hambana swa rihanyo.
Nrt (vutshunguri byo siva nikotini) byi hunguta swilo leswi swa khombo hi ku hatlisa, kutani byi enerisa ku navela ka wena hi ku ku phamela mpimo lowu lawulekaka wa nikotini hi mimpimo leyitsongo ku fikela loko u tilulamisela ku tshika. Kambe hambi swi ri tano u ta tirhisa matimba matsongo loko u tirhisa nrt (vutshunguri byo siva nikotini) ku tlula ?ku twa ku vava?
Chungama ya nikorete (nicorette gum) yi ku nyika vulawuri bya ku navela hi ku ku nyika xedulu ya mpimo lowu cincekaka.
Swiphemu swa nikorete swi lawula ku navela ka wena hi ku ku nyika mpimo lowu lawulekaka ni nkhumbo lowu yaka emahlweni siku hinkwaro. Xihefemurisi xa nikorete xi gingirikisa mavoko ya wena, kutani u ta rivala ntolovelo wa wena wo dzaha kutani i xa nkoka eka wena.
Ku kuma mahungu hi xitalo, tihlanganise na mininjhere wa ximakiwa xa nikorete eka 516 5500.
S2 CHUNGAMA YA NIKORETE 2mg: xiphemu xin?wana ni xin?wana xi na mpfangano wa nhlaka wa nikothini wa 20% .10,0 mg ti ringana na nikothini ya 2mg. Nomboro ya ntsariso: p/34/187
S2 CHUNGAMA YA NIKORETE ya 4mg: xiphemu xin?wana ni xin?wana xi na mpfanga wa nhlaka wa nikothini wa 20%. 20,0 mg ti ringana na nikothini ya 4mg. Nomboro ya ntsariso P/34/188
S2 XIHEFEMURISI XA NIKORETE: Xixorho-xorho xin?wana ni xin?wana xi na 10 mg ta xihefemurisi xa nkahelo (xihalaki). Nomboro ya ntsariso:34/34/0329
Tshika ku dzaha
Sungula hi vuntshwa
Xiletelo xa wena xo tshika ku dzaha
NHLANGANO WA KHENSA WA AFRIKA-DZONGA
HUVO YA RIXAKA YO LWA NI KU DZAHA
Riqingho ro tshika: 720 3145
Xana ku dzaha swi fanerile?? Leswi nga endzeni?
Kholokholo ya mina yi susiwile endzhaku ko va ndzi khomiwe hi khensa hikuva ndzi dzaha. Sweswi ndzi hefemula hi ximbhovana lexi nga enkolweni wa mina.?
A ndzi tshamela ku ehleketa leswaku a swi nge ndzi humeleli. A ndzi nge khomiwi hi khensa ?? kambe a ndzi endla xihoxo.?
Ndzi kombela u tshika loko wa ha kota ku hefemula, ku vulavula no famba.
Swivangelo swo va u tshika Pheji
U nga swi kota 2
Hi laha swi tikaka ha kona ku tshika ku dzaha 3
Hikwalaho ka yini u tshika 4
Ku dzaha swa dlaya 5
Mavabyi lama vangiwaka hi ku dzaha a yia ku dlayi ntsena?.. 7
Vandyangu ni vanghana 8
Tichefu eka fole 9
Mbuyelo wo tshika 10
Hi laha leswi ku sivelaka 11
Ndlela leyi u nga tshikaka hi yona?
Ku tilulamisela ku tshika 13
Ku tshika 16
Ku tolovela ku tshika 21
Ku tiyimisela ku tshika 22
Ku tshama u tshunxekile 25
Swivutiso swo hetelela 27
U NGA SWI KOTA?
Hi ta ku pfuna ku tshika ku dzaha Xana u lava ku tshika hi ku hetiseka ni ku hlamusela ni leswi humelelaka eka wena loko u tshika ku dzaha, hikwalaho ka yini swi humelela ni ndlela leyi u nga ololoxaka swiphiqo leswi u hlanganaka na swona.
Ku na tindlela ta mune to tshika
U ehleketa hi ku tshika
U tilulamisela ku tshika
U tshika ku dzaha
U tiyimisela ku tshama u nga dzahi
A ndzi chava ku tshika, A ndzi tibyela leswaku: ?Ndzi tikeriwa ngopfu, ndza chava, a ndzi nge swikoti. A swi languteka swi nga olovi. Kutani ndzi ringetile, ndzi tshikile kutani sweswi ndza tivutisa leswaku a ndzi chava yini.? (A ndzi dzaha 30 hi siku ku ringana 12 wa malembe).
HI LAHA SWI TIKAKA HA KONA KU TSHIKA KU DZAHA?
Vanhu van?wana swa va olovela ku tshika ku dzaha. Van?wana vatsongo swa va tikela. Kambe eka vanhu vo tala, ku tshika a swi olovi kumbe a swi koteki.
Hi leswi vadzahi va ntlhanu lava tshikeke va vuleke swona hi ku tshika ku dzaha:
Ndzi hlawule siku kutani a ndza ha tlhelelangi endzhaku. A swi olova ku tlula hi laha a ndzi ehleketa hi kona endzhaku ko vulavula hi ku tshika.? (A ndzi dzaha ku ringana 25 hi siku ku ringana 23 wa malembe).
Ndzi ringete ka nharhu. Eku heteleleni ndzi hlayise phakithi. Ndzi tirhisile matimba kutani ndzi twa onge ndza penga ku ringana mavhiki manharhu.? (Ndzi dzahe 20 ku fika 40 hi siku ku ringana 36 wa malembe).
Mina na munghana wa mina hi ringetile nakambe. Hi pfunanile naswona a swi olova.? (Ndzi dzahe 15 hi siku ku ringana 34 wa malembe)
Ndzi titwa ndzi tshunxekile no tsaka. Loko ndzi swi anakanya a swi nga tiki. (A ndzi dzaha 30 hi siku ku ringana 34 wa malembe).
Vadzahi vo tala va khale va pfumelelana hi xitatimende lexi:
Endzhaku ko va ndzi tibohile ku tshika, ndzi nga swikota.?
Ku tlula 40 wa mamiliyoni ya ma-Amerika, 11 wa mamiliyoni ya ma-Briteyini na mamiliyoni wa ma-Afrika-Dzonga va tshike ku dzaha hi ku hetiseka. Va kombisile leswaku loko u lava ku tshika u nga swikota.
Yimelana ni xilo lexi u xi chavaka, kutani u herisa ku chava koloko.? ? La nga tivekiki.
HIKWALAHO KA YINI U TSHIKA?
Ku na swivangelo swo tala swo va u tshika. U ta hanya nkarhi wo leha no kala u nga twi ku vava ngopfu no khomiwa hi mavabyi. Ku suka eka vuhlonga bya matimba ku fana no dzaha sigarete swi ta ku endla u titwa kahle.
Ndzi lava ku hanya kahle
Ndzi lava ku tshunxeka eka ntolovelo wo durha no onha
Ndzi ta hlayisa mali kwalomu ka R4000 hi lembe loko a ndzi dzaha phakithi rin?we hi siku ku ya hi minxavo ya 2002.
A ndzi lavi ku lawuriwa hi tisigarete
Ndzi ta hefemula hi ku olova
A ndzi nge vileri leswaku ndzi nga va ndzi tidlaya
A ndzi nge titwi ndzi lahlekile emintlangwini exikarhi ka vanhu lava nga dzaheki
A ndzi nge hi vi na swiambalo leswi nuhaka, tithireyi ta minkuma ta thyaka, switompi swa tisigarete leswi faneleke ku cukumetiwa kumbe tikamara leti nga ni musi.
A ndzi nge vabyisi vana va mina hi musi wa thyaka.
Ndzi lava ku va xikombiso xa kahle eka vana va mina.
A ndzi nge thyakisi moya lowu vanhu van?wana va faneleke ku wu hefemula.
Tivoni u nga ha dzahi no va ni mahanyele ya kahle
Hetisa xivulwa lexi hi ku tsala ehansi swivangelo swa wena swa nkoka swo va u tshikile.
Ndzi tibohile ku tshika hikuva?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
KU DZAHA SWA DLAYA
Ku ya hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava, ku dzaha ku ta va xivangelo xa le mahlweni xa rifu emisaveni hi 2030.
Ku fikela sweswi ematikweni yo fana na Amerika na Khanada, ku dzaha swi DLAYA vanhu vo tala ku tlula heroyini, khokheyini, xihoko, AIDS, mindzilo, vugevenga, ku tisunga ni tinghozi ta le magondzweni swi katsanile!
eAfrika-Dzonga mavabyi yo yelana ni fole ya dlaya ku ringana 25 000 wa vanhu lembe rin?wana ni rin?wana. Leswi swi lava ku ringana ni xihaha-mpfhuka lexi taleke lexi waka no dlaya vakhandziyi hinkwavo eka NTLHANU WA MASIKU MAN?WANA NI MAN?WANA.
KU DZAHA SWA DLAYA
Naswona hikwalaho ka yini ku dzaha swi ri na khombo? Swi lulamile hi lawa man?wana mavabyi lama vangiwaka hi ku dzaha kumbe ku ya nyanyisa:
vuvabyi bya mbilu vuvabyi bya minsiha ya ngati sindzekelo ku pfumala matimba ka xirho xa xinuna switiroku emphysema?
matshumba ya le khwirini khensa ya mahahu, nkolo, tinsinga ta rito, nomo, ririmi, nkolo wo mita, nyongwa, rivengwana, tinsu, khwiri na nkolo wa xivelekelo
Eka vaxisati:
Ku engetela, vana lava velekiwaka hi vamanana lava dzahaka va tala ku va ni ntiko wa le hansi, va velekiwa va lovile kumbe ku lova va nga si heta ni lembe rin?we.
Ndzi tsontswe nhwana wa mina wo sungula no dzaha sigarete ya mina yo sungula hi siku rin?we, a ndzi si tshama ndzi dzaha fole ku fikela sweswi.? ? Arturo, Toscanini, muyimbelerisi wa ndhuma.
VUVABYI LEBYI VANGIWAKA HI KU DZAHA A BYI DLAYI WENA NTSENA?
Leswi swi nga ku tikisela vutomi malembe yo tala:
Minsiha ya ngati leyi pfalekeke yi nga vanga ku vava emilengeni loko u tiolola no hetelela hikuva u tsemiwa xirho.
Swiphiqo swa xifuva swo fana na emphysema swi nga ku vabyisa malembe yo tala, u tikeriwa ku hefemula.
Vadzahi va sungula ku va ni swiphiqo emalembeni ya 30 na 40, kambe hambi vadzahi va malembe ya 18 hi vukhale a va tali ku va ni matimba ku fana ni vanghana va vona lava nga dzaheki.
VANDYANGU NI VANGHANA
Vandyangu ni vanghana va wena na vona va nga pfuneka loko u tshika ku dzaha.
Va nga tiphina hi moya wo tenga
Vana va vanhu lava nga dzaheki a va tali ku sungula ku dzaha.
Lava nga dzaheki lava tshamaka ni munhu loyi a dzahaka va nga khomiwa hi khensa ya mahahu ni vuvabyi bya mbilu loko va hefemula musi wa fole.
Vana lavatsongo emindyangwini ya lava dzahaka va nga khomiwa hi asima kumbe va ya exibedhlele, nyumoniya kumbe sindzekelo.
Wena, vandyangu ni vanghana va wena ku tiphina swi sungule siku leri u tshikaka ku dzaha.
Tichefu tin?wana leti kumekaka eka fole.
TSONTSWA MUNHU LOYI A NGA DZAHEKI KUTANI U TWA KU HAMBANA!
VHINIGA
CHEFU YA VUSOKOTI
Aseniki
NYAWUSO
XIXUVI
Musi wa fole i mpfangano wa tikhemikali to tlula 4500
Nkarhi wun?wana ndzi tshama emahlweni ka xivoni ndzi tilanguta ndzi hefemula chefu ya gasi. Loko a ndzi ri egoveleni ra vabohiwa kutani un?wana a ringeta ku ndzi endla leswi, ndzi nga va dlaya.? ? mudzahi ? loyi a nga tivekiki
SWIPFUNO SWO TSHIKA
Swipfuno swo tshika
Loko u dzaha 20 wa tisigarete hi siku kutani u tshika, miri wa wena wu nga humelela hi leswi landzelaka:
Kwalomu ka 2 wa tawara endzhaku ko tshika, a ka ha ri na nikothini engatini ya wena. Kambe hambi swi ri tano, swi nga teka masiku mambirhi ku va swiendliwa swa nikotini swi suka emirini wa wena.
Kwalomu ka 6 wa tiawara ku ba wa mbilu ku ta hunguteka kutani nsusumeto wa ngati ya wena wu ta ya ehansi switsongo. Swi nga teka 3 ku fika 30 wa masiku ku va nsusumeto wa ngati wu tlhelela eka ntolovelo.
Exikarhi ka 12 na 14 wa tiawara, khaboni-monokisayidi ya herisiwa emirini. Ku kayivela (ku kala) ku nga tirhi kahle ka mahahu ka antswa. U ta hefemula ku antswa ni matimba ya wena ya ta antswa.
Kwalomu ka masiku mangari mangani u ta sungula ku titwa no nuhela kahle. Nantswo wa wena wu ta vuya no nuhetela ku ta tlhela ku vuya. U nga tlhela u va ni ku hiseka endzhaku ko kota swilo leswi a wu ehleketa leswaku a swi koteki.
Kwalomu ka masiku xikhohlola xi ta huma emahawini kutani u ta khohlola emavhikini lama landzelaka. Cilia, ndlela ya ntumbuluko yo tibasisa yi ta sungula ku antswa.
Swi nga teka ku ringana tin?hweti tinharhu ku va cilia yi va kahle ku basisa tindlela ta mahahu ya wena. Ku nga si hela mavhiki manharhu, mahahu ya wena ya ta tirha kahle. Ku tiolola swa olova.
Loko ku nga si hela tin?hweti timbirhi, nkhuluko wa ngati eka swirho wu ta antswa. U ta va ni matimba yo tala (no titwa u tidzunisa no enerisiwa).
Kwalomu ka tin?hweti tinharhu, ku tibasisa ka mahahu ya wena ku ta tirha kahle. Loko u ri wanuna, vununa bya wena byi tava bya ntolovelo ni nhlayo ya byona yi ta engeteleka.
Hi ku famba ka nkarhi, swiphemu swa ngati ni tisele leti rhendzelaka mahahu ya wena swi ta va swa ntolovelo. Leswi swi nga tekiwa nkarhi wo leha.
Kwalomu ka tin?hweti ta 12, khombo ra vuvabyi bya mbilu byi tava byi hunguteke hi hafu ku tlula vanhu lava ha dzahaka. Ku nga si hela ntlhanu wa malembe, khombo ra khensa ya mahahu byi ta hunguteka hi hafu.
XANA U SIVERIWA HI YINI?
I ku tiphina kun?wana loku ndza ha riki na kona.?
A hi languteni ku tiphina loku. Swi ku endla u khohlola, u hlohlonyiwa enkolweni wa wena, thyakisa tintiho ta wena, thyakisa moya no va khombo leri nga vangaka ku tshwa, kutani endzhaku ko tiphina, a wu tiphini u nga si tlhela u swi endla kambe.
I munghana wa wena a ri yexe?
Ku dzaha swi nga ku endlela munghana, kambe swa ku vavisa. Swi dya nkarhi wa wena, matimba ni mali ya wena. Xo biha hi leswaku swi nga herisa vutomi bya wena. Xana i munghana wa njhani?
XANA U SIVERIWA HI YINI? (KU TILULAMISELA KU TSHIKA)
Ku dzaha swi swoswela misiha ya mina?
Ntiyiso hi leswaku ku vilela loku sigarete yi ku olovisaka i ku navela sigarete yin?wana! Ku na tindlela ta kahle to tiyisela ku vilela ku tlula fole. (vona Pheji 24).
Nkarhi wo tshika wu ku siyile?
Nkarhi wa ha pfumela ku va u tshika ku dzaha. A swi na mhaka leswaku u na malembe mangani, khombo ro khomiwa hi vuvabyi loko u dzaha ra ha hunguteka loko u tshika. Ha kona loko u tshika hi ku hatlisa u ta antswa. A wu tshikangi hi ku hatlisa.
Ndzi ringete hinkwaswo a ku na lexi tirhaka?
Sweswi swi nga antswa. U nga kuma ku pfuneka ekusuhi hi ku bela riqingho eka 720 3145. Xitsundzuxo lexi nga eka xibukwana lexi xi pfune vanhu votala lava a va dzaha. Dyondza hi swihoxo swa wena swa khale kutani u humelela.
KU TILULAMISELA KU TSHIKA
VEKA SIKU RO TSHIKA
Boha siku leri u nga ta tshika hi rona (U nga bohi ku RINGETA. Teka xiboho xa TSHIKA). Swi endli siku leri u nga ta kala u nga vileli ngopfu, kambe u nga endli swilo leswi nga ta endla u hundzisela siku ro tshika emahlweni. Veka siku leri nga ta va evhikini leri landzelaka ku sukela sweswi kutani u tilulamisa emiehleketweni leswaku u lava ku tshika.
KOMBELA KU PFUNIWA
Vandyangu, vanghana ni vatirhikulorhi va nga pfuna ngopfu eka munhu loyi a lavaka ku tshika ku dzaha. Hi leswi swilo swin?wana leswi u nga va kombelaka swona:
Ndzi kombela mi ndzi khomela loko ndzi ri na ximbilwa-mbilwana kumbe ndzi hlundzuka hi ku hatlisa emasikwini yo sungula endzhaku ko tshika ku dzaha. Leswi swi ta hela hi ku hatlisa.?
Mi nga ndzi pfuki. Ku vona no nuhetela tisigarete swi ta endla swi ndzi tikela ku tshika. Kutani ndzi kombela mi nga ndzi nyiki sigarete. Naswona loko swi koteka mi nga dzahi emahlweni ka mina.?
Ndzi pfuneni. Tshamani mi ndzi byela leswaku mi tsakile hikuva ndzi tshike ku dzaha.?
Ndzi tsakiseni no ndzi dzunisa. Endlani swilo leswitsongo ku komba leswaku ma tinyungubyisa hi mina!?
Mi nga ndzi holoveli. Ndzi kombela mi ndzi twisisa.?
Ndzi khutazeni loko ndzi tikeriwa. Ndzi byeleni leswaku ndzi fanele ku ya emahlweni.?
Ringeta ku kuma munhu loyi a tshikeke ku dzaha tanihi munhu loyi a nga ta ku seketela ? munhu loyi a swi endleke. Kuma munhu loyi a nga ta ku yingisa ematshan?wini yo ku avanyisa. Swi nga endleka u lava ku joyina ntlawa wa vanhu lava a va dzaha ? loko wu ri kona endhawini ya ka n?wina.
U ta fanela ku kuma swilo leswi nga ta siva ku dzaha ka wena. U nga tiphina hi ku dya swiba-marha leswi nga riki ni mafurha yo tala, chunghama kumbe swixokola-meno u nga tlangisa tipensele, vuhlalu kumbe bolo ya ?squash?
U ta fanela ku boha leswaku u ta tirhisa swiphemu swa miri, chunghama kumbe xifafazelo xa nomo lexi nga ni nikotini. Swipfuno leswi swi nga pfuna ku hunguta swikombiso swo tshika loko u tshikile. Vulavula na dokodela kumbe mukhemisi hi ku hatlisa kambe u nga tshika u nga tirhisi swipfuno.
BOHA HI TIHAKELO TA WENA
Hikwalaho ko va u endla ku cinca lokukulu ka vutomi, u fanele ku titsakisa minkarhi hinkwayo. Pulana ku titsakisa loku u nga ti endlelaka kona minkarhi hinkwayo.
Tihakelo leti a ti fanelanga ku va ti durha. U nga ti hakelela hi ku tirhisa mali leyi u yi hlayisaka hi ku kala u nga xavi tisigarete. Swikombiso swin?wana i tibuku, swiluva, tirhaba ta nhlana no kuma nkarhi wotala wa swihungasi swa wena. Veka mali leyi u yi hlayisaka eka jara kutani u vona hi laha yi talaka hi kona. Xava tinyiko ta nsati (nuna) ni vana ku va khensa ku va va ku pfunile.
TINDLELA TO TSHIKA
Nkarhi wa wena wo humelela i ku tshika tisigarete ematshan?wini yo dzaha titsongo. Loko u ringeta ku dzaha titsongo, sigarete yin?wana ni yin?wana yi va ya nkoka eka wena, kutani swi ta ku tikela ku tshika ku dzaha.
Kambe hambi swi ri tano, vanhu a va fani swi nga endleka u tsakela ku dzaha tisigarete titsongo loko u nga si tshika.
sungula ku dzaha sigarete yin?wana ni yin?wana katsongo.
Sungula hi ku hunguta nhlayo ya ku koka musi (mpakutela) leswi u swi endlaka eka sigarete yin?wana ni yin?wana. Sungula hi ku dirowa xirhendzevutana eka sigarete ya wena exikarhi ka yona. Dzaha ku fika eka xirhendzevutana lexi kutani u yima. Cinca xirhendzevutana siku rin?wana ni rin?wana u xi yisa emahlweni leswaku u dzaha sigarete yin?wana ni yin?wana katsongo.
Ndlela yo antswa yo tshika ku dzaha i ku tshika ? ku nga ri loko, kutani kumbe kumbexana?- Edith Zittler.
Sungula ku ehleketa hi leswi u swi endlaka.
Veka bandhi ra rhekerhe etlhelo ka phakithi ra wena ra sigarete, ku pfula xipfalo, u ta boheka ku ri susa. Leswi swi ta ku sivela ku fikelela sigarete ya wena hikuva u ta fanela ku endla xiboho xa kahle leswaku u dzaha.
Kutani ku sukela namuntlha, dzaha ntsena tisigarete leti u ti lavaka.
Vula ntsena ?e-e?
Dzaha tisigarete ta wena ntsena kutani u ala leti va ku nyikaka ku sukela sweswi.
KU TSHIKA
NIVUSIKU LOKO KU NGA SI FIKA SIKU RO TSHIKA
Fole KUMBE Rihanyo
Tihlawuleli
Nomboro ya riqingho yo tshika i 720 3145
NIVUSIKU LOKO KU NGA SI FIKA SIKU TO TSHIKA
Cukumeta tisigarete hinkwato ta wena;
Tiyisisa leswaku a ku na tisigarete leti saleke hambi ku ri switompi.
Cukumeta swilumeki na tithireyi ta nkuma.
Lexi nga vonakiki a xi nge vi kona emiehleketweni.?
Siva tisigarete hi tichunghama to pfumala chukele, xitswongi, swixokola-meno kumbe masindza yo susa ku vilela ku endla mavoko ni nomo wa wena swi tshama swi ri eku tirheni.
Titshembi. Ku tshika ku dzaha i nyimpi. U nga swikota!
Loko u tirhisa swipfuneti swo fana na chungama ya nikotini swiphemu kumbe xifafazelo tiyisisa leswaku u tiva hi laha swi tirhaka hi kona. Hlaya phakithi leri nga endzeni kahle.
Dzaha sigarete ya wena yo hetelela kutani u lela nala wa khale.
Namuntlha i siku ro hlawuleka ? I SIKU RO TSHIKA! I siku leri u faneleke ku tikhoma kahle. U nga tsutsumeli sungula kahle
SWI ENDLI SIKU RIN?WANA NI RIN?WANA
Ku tshika ku dzaha hi ku hetiseka i goza lerikulu. Kutani swi endli siku rin?wana ni rin?wana. U nga tshuki u ehleketa leswaku a wu nge pfuki u dzahile. Ehleketa hi ku tshika ku dzaha siku rin?wana ni rin?wana. Tibyeli leswaku: ?A ndzi nge dzahi namuntlha.? ? kutani u nga dzahi. Endla siku ro sungula ku va siku lerikulu. Kumbe u etlela u hlwela ku pfuka ? kumbe u pfuka ka ha ri mixo swinene. Nwana juzi tanihi xifihlulo. Vuasidi bya yona byi ta pfuneta ku susa nikothini. Pulana swo tsakisa leswi u nga ta swi endla loko siku ri hela tanihi ku titsakisa ko va u nga dzahangi. Tinyungubyisi no tlangela eku heleni ka siku rin?wana ni rin?wana loko u humelerile.
Xikongomelo xa wena i ku heta siku. Tirhana na ku navela kun?we hi nkarhi wun?we kutani u hlula.
PAPALATA NDZINGO
Hluvukisa mbangu wo basa, wo tenga no kala u nga dzahi laha u tshamaka kona.
Papalata vadzahi. Heta nkarhi wo leha ni vanhu vo kala va nga dzahi.
Papalata tindhawu leti a wu dzahela eka tona naswona u nga tshami eswiyengeni swo dzahela eka swona.
Evhikini ro sungula kumbe ra vumbirhi, ringeta ku kala u nga nwi xihoko, kofi ni swin?wana swakunwa leswi u swi yelanisaka ni ku dzaha.
KU TIYISELA NSUSUMETO WO DZAHA
Titsundzuxe hi swivangelo swo tshika ku dzaha (langutisa Pheji 4)
Tibyeli leswaku: ?Ndzi hlawula ku kala ndzi nga dzahi.?
Titoloveti ?ti-D ta 5 ta ku endla? leti longoloxiweke laha ehansi.
NWANA MATI
Leswi swa olova, kambe i ndlela ya kahle yo sivela ku dzaha. Kahle-kahle u fanele ku nwa exikarhi ka 8-10 wa tinghilazi ta mati kumbe juzi hi siku. Mati ya ta ku pfuna ku hlantswa nikotini emirini wa wena. U nga nwi mati yo tala ngopfu loko u tirhisa swiphemu swa nikothini, chunghama kumbe xifafazelo.
Loko hi nga cinci a hi kuli. Loko hi nga kuli a hi hanyi hi xiviri ? (ku kula) swi nga vula ku tshika mintolovelo leyi nga ni khombo.? ? Gail Sheely, Mutsari
Ku hefemulela endzeni
Tihorise hi ku hefemulela endzeni. U nga swi endla hi ndlela leyi:
Hefemulela endzeni hi nhompfu
Yima ku hefemula u hlayela ku ringana ka mune
Hefemula hi ku nonoka hi nomo
Vuyelela magoza ka 4 kumbe ka 5 ku fikela loko u titwa u antswa.
Ku tshama u gingirika swi nga pfuna miehleketo ya wena leswaku yi rivala tisigarete. Xikombiso, endzhaku ka swakudya u nga tshami etafuleni ? basisa, hlamba meno, kumbe u famba, u hlantswa movha kumbe mbyana.
Endla nongonoko wa mintirho ya xihatla no olova kutani u endla yin?wana ya yona loko u ri na nsusumeto wo dzaha. U nga ringeta ku endla xiphazamiso. Hlaya magazini. Yingisela vuyimbeleri. Kutsa kheroto. Nghena ebhavini u wisa.
SWI TLULA KU DZAHA
Burisana ni vanghana
Ku vulavula hi swilo swi nga ku pfuna ku titwa u antswa. Ku vulavula ni munhu loyi a tshikeke ku dzaha swi nga ku pfuna ngopfu. Kumbe u fonela Nomboro ya Riqingho ya Mahungu ya Fole kumbe Rihanyu eka 720 3145 leswaku va ku nyika switsundzuxo.
Hlwela
Nsusumeto wo dzaha wu heta timinete titsongo kutani wu nyamalala. Loko nususumeto wu nga ri na matimba u nga yimanyana. Hlayela ku fika eka 100, kumbe u tlhokovetsela (hlaya xitlhokovetselo), kumbe xikhongelo. Ku navela ku nga hela.
Vulavula hi swona
Tinyike swihlambanyiso: ?U nga swi endli!?, ?Yima?, ?Swi nga tika, kumbe a ndzi nge swi endli.?
Tirhisa miehleketo ya wena ? ku nga ri ku ku hlula;
Loko u sungula ku ehleketa leswaku swi nga tsakisa njhani loko wo dzaha, sungula ku ehleketa hi mahahu lama nga ni thari ya ntima. Kumbe u ehleketa hi laha vanhu va nyenyaka hi kona loko va ku vona u dzaha.
Titsundzuxi hi swilo leswi ku tshikisaka tisigarete kumbe leswi ku tsakisaka loko u tshika. Tibyeli leswaku ?Ndzi hlawula ku kala ndzi nga dzahi.?
Loko u twa u tsanile, ehleketa hi ku tivona u hanye kahle, u hefemula hi ku olova no tiphina hi vutomi. Xana i mani a lavaka xilo xo nyenyetsa?
U nga khomiwi hi tingana. A wu ri hlonga ? Sweswi u muhluri. Fole ri nga hluriwa!
KU TSHIKA KU DZAHA
Vhiki ro sungula endzhaku ko tshika, ri ta ku tikela ngopfu. Endzhaku ka sweswo, swiphiqo swa wena swi ta sungula ku antswa.
Vanhu van?wana a va ri na swita-ndzhaku kumbe swikombiso swo tshika hi ku hetiseka, kambe vanhu vo tala va ta va ni swikombiso switsongo. Leswi swi tala ku nyamalala endzhaku ka mavhiki mambirhi, kambe swin?wana swo fana ni ku navela kumbe ndlala swi nga heta nkarhi wo leha.
Swi tala ku teka tin?hweti tinharhu u nga si sungula ku titwa kahle hi vutomi bya wena tanihi munhu loyi a nga dzaheki.
Vanhu vambirhi a va nge pfuki va fanile ? a wu fani na un?wana. Swin?wana swa switsundzuxo swo tshika ku dzaha swi nga ku pfuna ? kasi swin?wana a swi nge ku pfuni. Swi le ka wena ku hlawula leswi nga ta ku pfuna.
Swi nga antswa ndzi nga dzahi hikwalaho ko va ni nsusumeto wa minkarhi wo dzaha ku tlula ku va mudzahi loyi a navelaka ku tshika.? ? La nga tivekiki.
U nga vona ku cinca kutsongo ka matikhomele endzhaku ko tshika. Leswi swi ta heta masiku matsongo endzhaku ko tshika naswona swi fanerile.
XIKOMBISO
XIKOMBISO XA XIVANGELO
NGHINGIRIKO WO TOLOVELA
Ku navela
Ku pandzanyana ka nhloko na Ku kala u nga ri na Yingiso
Ku khohlola
Ku tikeriwa, ku nyangatseka
Ku vilela
Ndlala
Ku kala u nga khudzeheli
Miri wa wena a wu toloveli ku ?kuma? nikothini
Swi nga va swi vangiwa hi ku pfumaleka ka nikothini.
Mahahu ya wena ya basisa thari ni marhimila lama saleke
Swi nga va swi vangiwa hi ku pfumaleka ka nikothini
Miri wa wena wu ta tlhelela eka ntolovelo
Nsusumeto wa matimba wo dzaha wu tala ku heta timinete ta 1-5 wu nga si nyamalala. Endla swin?wana leswi nga ta endla leswaku u gingirika ku fikela loko wu hela ? nwana mati, endla vutiolori byo hefemula.
Swi endli hi ku nonoka. U nga ti tikiseli emasikwini matsongo lama nga ta landzela. Tiololi minkarhi yo tala. Tirha nkarhi wo koma kutani u wisa. Tiyisisa leswaku u dya kahle.
Nwana mati yo kufumela. Ku khohlola ku ta yima.
Famba, hlamba ematini yo hisa, no ringeta tindlela to wisa. Vulavula ni munhu un?wana hi ku titwa ka wena.
Vutiolori bya kahle ku ganyula ka timinete ta ntlhanu kumbe khume ku nga ku pfuna ku susa matikhomele ya wena. Swiphiqo swa wena swi nga ololoxeka. Swi ololoxi hi xin?we-xin?we ? hi katsongo-tsongo.
Hlamba ebhavini no nwa nghilazi ya masi yo hisa loko u nga si etlela. Loko u nga khomi hi vurhongo, pfuka u hlaya ? kumbe u yingisela rhadiyo. Ku tiolola u nga si etlela swi nga pfuna na swona.
Hlayisa nantswo wa kahle enonweni hi ku hlukuhla meno minkarhi yo tala no tirhisa xihlantswa-nomo kumbe xifafazelo xa moya wo tenga
Endla migingiriko yo tiolola
Wisa nkarhi wo leha
Tinyiki nkarhi wa migingiriko leyi nga ya nkoka eka wena
Riqingho ra mahungu ya Fole kumbe Rihanyo 720 3145
Swikombiso swin?wana: Milomo yo omelana, nkolo wo vava, ku pandza hi nhloko, swiphiqo swa mpfuvelo, ku karhala, ku huma mihloti, ni matshumba ya nomo.
Ku lwa ni ku vilela
Hi leyi ndlela yo olova yo ku pfuna ku hlula no titwa kahle. Sungula hi ku hunguta pongo ra le kusuhi. Tshamiseka, pfala mahlo kutani u hefemulela ehansi. Yingisela ku hefemula ka wena kutani u vula rito ra ?rhula? kumbe ?wisa? loko u hefemulela ehandle. Endzhaku ka 5 ku fika 10 wa timinete u ta twa u wisile.
Ku tiyisela eka ntiko
Ku ya hi ntolovelo vadzahi va nyuhela hi ku ringana2 kg loko va tshikile. Nkarhi wun?wana leswi swi vangiwa hikuva miri wu tirhisa matimba matsongo ku tlula eku sunguleni. Minkarhi yo tala swi vangiwa hikuva lava ha ku tshikaka va dya ematshan?weni yo va dzaha.
A wu fanelangi ku nyuhela
Pulana swakudya swa wena. Dyana ka 3 ku fika eka 6 wa swakudya Swinharhu leswitsongo ematshan?wini ya swakudya swin?we swo tala.
Dyana mihandzu ni matsavu yo tala yantshwa.
Papalata swakudya swo tala mafurha.
Tshama u gingirika ? endla vutiolori byo tala (xik. ku ganyula etlhelo ka muako).
U nga chavi loko u nyuhela. Ntiko wa wena wu ta tshamiseka naswona hi ku fambaka nkarhi u ta lahlekeriwa hi tikhilogiramu to engetela leti u nga na tona.
Ku dzaha a hi ndlela yo lawula ntiko:
Ku na tindlela to antswa to endla leswi. Swipfuno swo tshika swi tele ku tlula ku engetela tikhilogiramu titsongo. Ku kuma mahungu hi xitalo hi ku dya swakudya swa kahle bela riqingho ra Nhlangano wa Mbilu wa Dzonga wa Afrika ya 0800 223 222.
Loko u dzaha?
Swin?wana a swi fambangi kahle! A wu ri na sigarete. U tivona nandzu naswona u le khombyeni ro tlhela u dzaha. A wu fanelangi ku endla tano!
Ku hambana exikarhi ko ka swi nga koteki, swi le ku tiyimiseleni ka munhu.? Tommy Lasorda, Mufambisi wa Baseball.
Dyondza eka ntokoto wa wena. Xana i yini lexi endleke leswaku u va ni nsusumeto wo dzaha? Xana a ku ri ku vona kumbe ku nuhela ka sigarete? Xana a wu ta va u endle yini ku sivela ku dzaha? Xana u ta tolovela njhani nsusumeto wo dzaha nkarhi lowu taka?
Sweswi tlhelela eka swivangelo swa wena swo tshika kutani u tibyela leswaku: ? A ndzi nge tlheli ndzi swi endla. Ndza ha ri munhu loyi a nga dzahiki!?
KU TSHAMA U TSHUNXEKILE
Siku ra namuntlha ri ringane ntlhontlho; hikwalaho ka yini ndzi fanele ku katsa ni ra mundzuku? Tirhisa switirho swa wena swo tolovela ku fana na ?switirhisiwa swo tiponisa?; mupfuni wa wena, ku hefemulela endzeni no tlhela u tsundzuka ku tiolola.
Tiyisela! Ku tikeriwa ku ta hela ku nga si hela vhiki, kambe swi nga teka tin?hweti tinharhu ku titwa kahle tanihi munhu loyi a nga dzaheki.
Ku sukela eka mavhiki ya 2 ku fika 6?
Endzhaku ko twa ku vava ko tshika ka nyama, swi nga endleka swi lava u tirhana ni nyimpi ya miehleketo. Kutani tiyisisa leswaku u ta titsakisa ku kala u nga dzahangi sigarete. Loko nsusumeto wo dzaha wu fika, vulavula u ri wexe ku wu hlongola. Titsundzuxi leswaku: ? Ndzi hlawula ku ka ndzi nga dzahi.?
U NGE ?E-e? namuntlha ni siku rin?wana ni rin?wana endzhaku ka rona.
Makhombo lama nga kona i:
Ku ehleketa leswaku sigarete yin?we a yi nge ndzi vavisi ? yi ta ku vavisa. Vanhu vatsongo va nga dzaha minkarhinyana. Swi nga endleka u ri mudzahi kumbe u nga ri yena.
Ku tlangela. Ntlawa wa vadzahi ni vukona bya xihoko i nkatsano wo biha ? kutani tivoneli. U nga tinyiki mpfumelelo wo dzaha, tinyiki mpfumelelo wo hanya kahle.
Nkitsinkitsi. Swilo swi nga languteka swi tika, swi nga ri na mhaka leswakui wa dzaha kumbe a wu dzahi. Kambe nkitsinkitsi wun?wana ni wun?wana wu ta hela. Kutani loko wu herile, u ta fanela ku sungula ku tshika nakambe.
KUTANI ENDZHAKU
U tirhe kahle! U tshike ku dzaha. Kambe ku tshika i xilo xin?we, KU TSHAMA U TSHUNXEKILE i nchumu wun?wana wo hambana.
Enkarhini lowu u ta va u kumile leswaku vanhu va ta va va rivele ku vulavula hi ku tshika ka wena. Vona va ehleketa leswaku swi herile. Kambe wena u swi tiva ku antswa. U NGA PFUMELI KU TIYIMISELA KA WENA KU NYAMALALA. Ku kala u nga ha dzahi tisigarete i ntolovelo na wona. Loko u ta va u tshame nkarhi wo leha u nga dzahi, u ta languteka u ri kahle.
KU TSHIKA KU DZAHA HI SWIN?WANA SWA SWILO SWA KAHLE LESWI U TSHAMEKE U SWI ENDLA EVUTON?WINI BYA WENA. U HLULE NIKOTHINI NASWONA U HUNDZULE NTOLOVELO WA MALEMBE YO TALA. TSAKA HI SWONA!
SWIVUTISO SWO HETELELA
Xana swi teka nkarhi wo leha ku fika kwihi ku navela ku nga si hela hi ku hetiseka??
Swa tika ku swi tiva. Eka vanhu van?wana swi teka masiku matsongo. Eka van?wana ku navelo ku dzaha swi teka nkarhi wo leha ? hambileswi swi nga oloveki.
Ndlela ya kahle yo herisa ku navela i ku dlaya hi ndlala hi laha ku nga heriki. Kutani loko u dzaha hikwalaho ka ku navela ? ku ta va ni matimba.
Xana hikwalaho ka yini swi nga olovi ku tshika tisigarete??
Loko u ehleketa ku tiphina hi sigarete, kumbe u langutela leswaku yi ku wisisa eka ku vilela ? ku navela ka wena a ku nge heli. U ta tshunxeka eka tisigarete loko ku dzaha swi nga ha ri na nkoka evuton?wini bya wena.
Sigarete yin?we ntsena yi nge ndzi vavisi endzhaku ko tshika ku dzaha??
Sigarete yin?we ntsena yi nga endla leswaku u ?lava yin?wana? u nga si ehleketa nchumu u ta va u tlhelele laha u humaka kona.
Xana a ndzi dzahi yin?we ntsena ku tiringeta, kumbe ku twa leswaku a swi ri njhani ku dzaha??
Lawa kova mano yo dzaha. Loko u rivele leswaku sigarete yi njhani ? tsaka hi swona. A wu fanelangi ku tiringeta hi ku dzaha sigarete yin?wana. U pasile xikambelwana xa nkoka. U tshikile.
Xana loko ndzo sungula kambe??
U nga chavi nchumu, a swi vuli leswaku u mutsandzeki ? vanhu vo tala va ringeta ko tala loko va nga si tshika hi ku hetiseka. Nkarhi wun?wana ni wun?wana loko u ringeta, u nga dyondza swo karhi leswi nga ta ku pfuna enkarhini lowu taka. Kutani hambiloko u ehleketa leswaku u tsandzekile, u nga ha hlula.
Tilulamisi, veka siku leri u nga ta tshika hi rona kambe, kutani u ya emahlweni U SUNGULA KAMBE! I swa nkoka hambi swi ri tano ku TSHIKA KAN?WE NA HI KU HETISEKA.
Xana chunghama ya nhombe, swiphemu na xifafazelo swi pfuna njhani??
Leswi swi kumekile leswaku swa pfuna. Ku humelela ka wena ku nga engeteleka hi kambirhi loko u swi tirhisa swin?we ni switsundzuxo swin?wana leswi nga kona eka xibukwana lexi.
Xana ndzi ta swi tiva njhani loko se ndzi tshunxekile??
Loko u nga ha ehleketi hi tisigarete. Loko u nga ha hlayeli masiku. Loko u yima ku tibumabumela hikuva u tshikile, kambe u tsaka hi ku va u swi kotile. Loko ku kala u nga dzahi swi tikomba ku ri ndlela ya ntumbuluko.
Kutani u sungula hi vuntshwa ? a wu nge tisoli
Vutisa dokodela wa wena ku kuma switsundzuxo swo tala ni mahungu.
Xifaniso xa le handle xa hahu ra ntolovelo ra munhu loyi a nga dzaheki loyi a nga na malembe ya 45 ku fika 55 hi vukhale. Swivati leswitsongo swa ntima eka hahu i khaboni leyi vangiwaka hi ku hefemula moya wa thyaka wa doroba.
Hahu ra khensa ri languteka ri hambanile ni hahu ra ntolovelo. Laha ko basa eka xiphemu xa le henhla i khensa. Ntima lowu nga eka riandlalo ra hahu wu huma eka emhysema.
Hambi wena, kumbe lava ku rhandzaka a va fanelangi ku yimelana ni nyimpi yo fana ni leyi. Swi languteka onge ku tshika a swi tiki loko swi pimanyisiwa no kala u nga tshiki.?
